نوشته‌ها

نصب نست باکس دلیجه کوچک در حاشیه تالاب گاوخونی، ورزنه

آوای بوم در حدود ۲ سال است که در مقاطع زمانی مختلف و در مکان های مختلف اقدام به نصب نست باکس پرندگان مختلف نموده است. (برای مثال، گزارش ساخت و نصب بیش از ۴۰ نست باکس را در اینجا بخوانید) فعالیت نصب ساخت و نصب نست باکس (Nest Box) با هدف آزمایش کارآمدی ابعاد نست باکس نصب شده در دیگر کشور ها در ایران، استفاده برای آموزش مردم در ارتباط با حیات پرندگان و همچنین با هدف استفاده در پروژه های حفاظتی پرندگان انجام گرفته و میگیرد.

در راستای این فعالیت، در تاریخ ۸ فروردین ماه ۱۳۹۸، یک عدد نست باکس مخصوص گونه ی دلیجه در محل طاق زار های میان شهر ورزنه و تالاب بین المللی گاوخونی نصب گردید. این نست باکس که توسط آوای بوم طراحی و ساخته شده بود، در شهر ورزنه جهت جانمایی و نصب به جناب آقای یسنا فاضلی، فعال و کوشنده ی ورزنه ای تحویل گردید. پس از جانمایی نصب این نست باکس توسط جناب آقای فاضلی، نست باکس با همکاری و همیاری شهرداری محترم شهر ورزنه نصب گردید.

نست باکس (لانه پرندگان) وسیله ای است مناسب لانه سازی پرندگان. نصب این وسیله در مکان های مورد نظر، میتواند باعث جذب پرنده ی هدف و همچنین لانه گزینی آن گونه گردد. 

ساخت و نصب آزمایشی لانه های پرنده

استفاده از (nest box) یا همان جعبه لانه سازی پرندگان، یکی از روش های بسیار با قدمت و موثر در جذب پرندگان است. از این جعبه ها هم می توان به عنوان وسیله ای برای جذب پرندگان به باغ یا باغچه خانه ها استفاده کرد و همه در برخی موارد به عنوانی ابزاری برای حفاظت و یا مبارزه بیولوژیک. ساخت این جعبه ها علیرغم آنچه به نظر میرسد، فعالیتی نیازمند دانش و تجربه است. هر گونه از پرندگان به جعبه هایی با ابعاد و شرایط خاص تمایل نشان میدهند و بدون در نظر گرفتن جزئیات، ممکن است جعبه ی ساخته شده یا مورد استفاده قرار نگیرد و یا گونه ای که از آن استقبال می کند گونه ی مورد نظر فرد نباشد. حساسیت ابعاد جعبه ها و نحوه ی نصب آن به حدی است که گاهی چند میلیمتر بزرگ یا کوچک بودن ورودی لانه، می تواند در گونه ای که از جعبه استفاده میکند تفاوت ایجاد کند.

متاسفانه استفاده از نست باکس در ایران تا کنون با استقبال گسترده ای رو به رو نشده و این ابزار کارآمد مورد غفلت قرار گرفته است. از سویی اغلب اطلاعات در مورد ساخت و نصب لانه پرنده در قاره اروپا و آمریکا تهیه شده و ممکن است تفاوت شرایط این کشور ها با ایران باعث گردد که اطلاعات به دست آمده از فعالیت های آنان به صورت کاملا کپی شده، در ایران به نتیجه مطلوب نرسد.

آوای بوم قصد دارد در چندین مرحله، نست باکس هایی با ابعاد گوناگون و با چندین گونه ی هدف را ساخته و به صورت امتحانی در زیستگاه های مختلف نصب نماید. ابعاد و شرایط این نست باکس ها با مطالعه بر روی نمونه های خارجی و مشورت با افراد باتجربه ی داخلی تعیین میشود.

نصب لانه پرندگان

در اولین مرحله از این فعالیتمان (ساخت و نصب لانه پرنده) ، با همکاری مدرسه طبیعت چارباغ نست باکس مخصوص چرخ ریسک بزرگ در محل این مدرسه ساخته و نصب شد و سپس نست باکس مخصوص گونه دلیجه پس از ساخت با هماهنگی یگان حفاظت محیط زیست استان اصفهان به پارک ملی قمیشلو منتقل شده و نصب گردید. ساخت و نصب لانه پرنده در برنامه های آتی آوای بوم نیز خواهد بود و گزارش فعالیت های آینده به اطلاع خواهد رسید.

لانه برای پرندگان لونه ی پرنده لونه شاهین

در صورتی که علاقه دارید در این فعالیت به هر نحوی مشارکت داشته باشید، با ما تماس بگیرید.

معرفی گونه‌ی دلیجه کوچک

فاطمه موسوی گردآورنده: فاطمه موسوی

خصوصیات فیزیکی دلیجه کوچک:

دلیجه کوچک (فالکو naumanni) یک شاهین کوچک است با بالهای بلند نوک تیز و نوارهای سیاه و سفید مشخص در انتهای دمش. جنس های نر و ماده به واسطه ی رنگ از هم متمایزند. نرها روتنه ای بلوطی رنگ و سر، پشت، دم و گردنی با پرهای آبی- خاکستری دارند. شکمشان به رنگ صورتی کرمی با رگه های کوچک قهوه ای است. ماده ها، پشت و سر قهوه ای دارند و شکمشان کم رنگ است. هم شکم و هم پشتشان رگه های قهوه ای دارد. هردو جنس زیر بالهایشان به رنگ سفید است و نوک بالهایشان سیاه. با راهنمایی سیاه. حلقه چشم به رنگ زرد روشن است و پاهای زرد تا نارنجی دارند. مچ پا و پا بدون پر است. اندازه اش 30 تا 36 سانتی متر می باشد و طول بال‌های باز آن ۶۳ تا ۷۲ سانتی‌متر است. این شاهین از نظر جنسیت در پر و بالهای زینتی تفاوت دارند. دلیجه های کوچک نابالغ به ماده ها شبیه هستند.

زیستگاه دلیجه کوچک:

دلیجه کوچک در مناطق پوشیده از بوته و درخت، چمن زار و کشت زار زندگی می کند.  آنها در دامنه ی کوهها، دره های تنگ، دره های عمیق و دیگر زمین های صخره ای لانه می سازند که تمامی این مناطق باید دارای زمین های باز برای شکار این پرنده باشد. در طول زمستان آنها اغلب در مناطق کشاورزی کوهستانی و در دشت های سرسبز به تعداد زیاد یافت می شوند.

جمعیت و مهاجرت دلیجه کوچک:

نژاد این گونه از مدیترانه در سراسر افغانستان و آسیای مرکزی، به چین و مغولستان عبور کرده است. این پرنده مهاجر تابستانی است، زمستان را در آفریقا و پاکستان و گاهی اوقات حتی در هند و عراق می گذراند. تعداد این گونه در شمال نادر و در محدوده اروپا کاهش می یابد. دلیجه کوچک به عنوان گونه ی آسیب پذیر (VU) طبقه بندی شده است. به این معنی که در سه دهه اخیر جمعیت جهانی آن حدود ۳۰٪ کاهش داشته است. به‌نظر می‌رسد استفاده از حشره‌کشها در کنار تخریب زیستگاه‌ها دلایل اصلی این کاهش جمعیت باشند.

تولید مثل دلیجه کوچک: 

تولید مثل طی ماه های مارس تا ژوين رخ می دهد. دلیجه ها لانه نمی سازند. به جای تخم گذاشتن در تورفتگی ها، تخم ها را در تو در توی درختان گیر می اندازند. تا 100 جفت هم در داخل این لانه ها تولید مثل می کنند. در آشیانه درست کردن، ماده ها زمان  بیشتری را نسبت به نرها صرف می کنند. دلیجه ها اندازه کلاچ طبیعی از 4 تا 6 دارند، که در فاصله ی زمانی 2 روز تخم می گذارند، اما دامنه تعداد تخم ها 1 تا 7 عدد است. روی تخم نشستن بعد از گذاشتن سومین تخم شروع می شود و از 28 تا 31 روز ادامه می یابد. از آنجا که روی تخم خوابیدن تا بعد از تخم سوم به تعویق می افتد، سه تخم اول معمولا در یک روز ترک می خورند و دیگر تخم ها در روزهای بعد از آنها. این به این معنی است که آخرین پرنده ای که از تخم بیرون می آید از بقیه کوچکتر است. تفاوت در جثه به رقابت خواهر و برادری بین جوجه ها فرصت می دهد تا در صورت کم بودن منابع غذایی تعداد جوجه ها کاهش یابد. دیده شده است که جوجه دلیجه همخون خود را کشته و سپس خورده است، اما بیشتر مرگ ها به دلیل شکست در رقابت غذایی رخ می دهد. پدر و مادر همچنان به غذا دادن به جوجه های جوان خود به مدت 2 تا 4 هفته پس از خروج از تخم ادامه می دهند. میانگین طول عمر این پرنده در حیات وحش 6.2 سال است.

رفتار دلیجه کوچک:

دلیجه های کوچک اجتماعی هستند. آنها به صورت اشتراکی شب را روی درختان سپری می کنند. گاهی هزاران پرنده باهم روی یک درخت پیدا شده است. آنها با ضربه های بالهای کم عمق سبک و سرخوردن های بسیار پرواز می کنند. بال زنی دلیجه کوچک کم عمق و سریع است و بیشتر برای شکار است تا هوا سر رفتن او، که به طور معمول استفاده می شود. دلیجه ها زمان زیادی را صرف نمایش دادن به منظور حفظ پیوند جفت یابی خود و مبارزه برای دفاع از قلمرو خود می کنند. آنها به تنهایی یا در دسته های کوچک  40 تا 50 تایی، در ارتفاع 2000 متری از سطح دریا مهاجرت می کنند.

صدای کال آنها به صورت کی کی کی کی کی با تن بالا است.

عادات غذایی دلیجه کوچک:

دلیجه ها گوشتخوار هستند و از پستانداران کوچک، به ویژه وول ها تغذیه می کنند؛ اگرچه با انتخاب طعمه های دیگر بسیار سازگار هستند. آنها تقریبا هرچیزی را که بتوانند بکشند، می خورند. طعمه انتخابیشان یا از فراوان ترین هاست و یا به راحتی از آن منطقه به دست می آید. نمونه های دیگر شکار، خرگوش های نابالغ، پرنده ها، خفاش های کوچک، مارمولک ها، مارها، قورباغه ها، حشرات، کرم های خاکی، ماهی و خرچنگ ها هستند. دلیجه ها می توانند سبک شکار خود را بسته به نوع شکار، شرایط آب و هوایی و انرژی مورد نیاز خود تغییر دهند. این شکارچیان از بینایی قوی، پنجه های تیز و منقار محکمشان استفاده کامل می کنند. شکار کردن مهره داران به این صورت است که با یک شیرجه ی سریع با چنگال هایش آن را می رباید، سپس با پنجه هایش آن را می گیرد و با نیشی به پایین جمجه آن را می کشد. حمله به شکاری با فعالیت کمتر منجر به شیرجه کم عمق آهسته می گردد که در آن دلیجه از زمین بلند می شود و شکار را به طور مستقیم به منقار خود می گیرد.

اهمیت اقتصادی دلیجه کوچک:

پیامد اقتصادی این پرنده برای انسان مثبت است، زیرا موش و حشراتی را می خورد که به محصولات کشاورزی آسیب می زنند.

وضعیت بقا دلیجه کوچک: 

هنوز هم آمار کاملی از پراکنش دلیجه کوچک وجود ندارد. این اطلاعات به منظور حفظ گونه ها باید به اندازه کافی باشد. موضوعات مهم برای بررسی، شامل مشکلات زیستگاه جهت جستجوی غذا، آلودگی آفت کش های موثر در ناموفق بودن تولید مثل و دسترسی به منابع غذایی، مشکلات آشیانه های تولید مثل، بوم شناسی زمستان و چگونگی توسعه و هماهنگی یک برنامه ی بین المللی برای حفاظت است. به نظر می رسد پراکنش زمستانی ناشناخته ترین موضوع است.

روندهای جمعیت تولید مثل دلیجه کوچک به وضوح نشان می دهد که این گونه به طور جدی در سراسر جهان تهدید می شده است. این پرنده توسط قانون محافظت می شود، اما همه ی موقعیت های مکانی تولید مثل و تکثیر در مناطق حافظت شده نیست. حمایت قانونی از تمام موقعیت های مکانی برای حفاظت لازم است چرا که بسیاری از علل مرگ، شکار کردن یا برداشتن جوجه از لانه می باشد. افزون بر شکار، آفت کش ها و چپاول سایر علل مرگ و میر در جمعیت دلیجه کوچک است.

برآوردهای فراوانی دلیجه کوچک نشان می دهد که تعداد تولید مثل 95 درصد از دهه ی 1950 کاهش یافته است. کاهش چشمگیر به ویژه در محدوده اروپایی آن آشکار است. کاهشی قابل توجه در محدوده تولید مثل در سراسر اروپا، به ویژه در لهستان، چکسلواکی و اتریش ظاهر شد جایی که در آن دیگر تکثیر وجود ندارد. با این حال، شواهد اخیر روند جمعیتی پایدار یا کمی مثبت را در طول سه نسل گذشته نشان می دهد. در نتیجه از فهرست گونه ی آسیب پذیر(VU) حذف شده و اکنون واجد شرایط کمترین نگرانی(LC) است، زیرا دیگر به هیچ یک از آستانه های آسیب پذیر(VU) تحت معیارهای IUCN نزدیک نیست.

پرندگان مهاجر؛ صدای بندر

نویسنده محسن ملاح

صدای بندر; پرندگان مهاجر هر ساله از اواخر تابستان سفر خود را به استان بوشهر آغاز کرده و تا اواخر زمستان و گاهی فروردین در یک دوره حدودا شش ماهه میهمان این سرزمین کوه و دشت و دریا هستند. پرندگانی مانند هوبره، تیهو، کوکر و برخی از پرندگان دریایی که به موطن خود باز می گردند. و مابقی بعد از چند روزی اقامت سفر خود را پی می گیرند و بوشهر را به مقصد کشورهای جنوبی تر ، ترک می کنند.

در این میان افراد محلی سعی می کنند از فرصت پیش آمده نهایت استفاده را ببرند. قبل از این ، مردم عادی برای تهیه خوراک به شکار می پرداختند و گاهی حیوانات صید شده را اهلی می کردند. اما پادشاهان، حاکمان و حتی خان ها برای تفریح و تابعیت از رسم و آیین گذشتگان خود، به شکار می پرداخته اند. آنها برای شکار از تفنگ و پرنده شکاری باز استفاده می کرده اند، شکار آنها غیر از برخی چهارپایان معمولا قرقاول، هوبره، تیهو و کبک بوده است. محمد علی خان سدید السلطنه بندر عباسی در کتاب « سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان» در توضیح اسباب صید آورده است که :« طیور با تفنگ و چرخ و دام صید شوند. حیوان با تفنگ و تازی صید کنند. برای صید آهو میر شکار دارند، از مراتع و مواقع آنان مسبوقند. آنان را به ترتیب مخصوصی که دارند جمع کرده و صید کنند. گاهی هم زنده گیری کنند»1 ، اما متاسفانه به مرور زمان نیت از شکار و به تبع آن، میزان آمار آن نیز تغییر زیادی کرده. امروزه شکارچیان به قصد فروش و بهره از سود مافوق تصور آن ، به شکار می پردازند.

شکار و صید پرندگان مهاجر، خصوصا پرندگان شکاری، از اواخر شهریور ماه در این استان، مانند دیگر استان های کشور آغاز می شود. پرندگان به دنبال جایی امن و البته غذای کافی برای زمستان گذرانی خود هستند، آنها با فرار از سرمای طاقت فرسای شمال قاره کهن، یعنی منطقه سیبری به جایی که تابستانی داغ و شرجی و زمستانی معتدل دارد، یعنی بوشهر پناه می آورند. آنها به خیال یافتن محلی امن و آسوده، در اینجا اتراق می کنند حال آنکه این تنها آرامش قبل از طوفان است و شکارچیان هر لحظه به کمین ایشان نشسته اند.

یکی از انواع شکار، «زنده گیری» است که به نوبه خود به دو روش انجام می شود، روش کوخه و روشی که به شناطه معروف است و در زبان محلی به آن شمشه یا شمچه می گویند. در اینجا ما به روش کوخه نشینی که مرسوم تر است، می پردازیم.

کوخه نشینی

به مکانی که مراحل شکار در آن صورت می گیرد کوخه یا « کوخت» گفته می شود. آقای دکتر حمیدی در فرهنگ نامه بوشهر آورده است که « اصل این کلمه کوخک و مصغر کوخ به معنی کلبه کوچک است. در این روش صید، صیاد گودالی در زمین ایجاد کرده و روی آنرا با گل گرفته و شبیه سقفهای گنبدی می سازند» 2  این سقف از پیش ساخته شده ی گنبدی شکل، معمولا با سیم گرگور بافی و دست بافته هایی از برگ درخت خرما ساخته و در آن سوراخ هایی تعبیه می گردد، که بعد از استقرار در محل با گل استتار می شود. از این سوراخ ها برای تنفس و دیده بانی استفاده می کنند، مانند دیدن پرنده دیده بان، دیدن صید و دیدن مامورین(!) یا افرادی که به کوخه آنها نزدیک می شوند. در زبان محلی به پرنده ای که حالت دیده بانی را در محوطه کوخه انجام می دهد، “بدبار” یا “بدوار” می گویند که همان دلیجه است، این پرنده قبل از این تحت آموزش های خاصی قرار گرفته است. معمولا برای این منظور از دلیجه ماده که دارای جسه بزرگتری است استفاده می شود.

در جلوی کوخه دو و گاهی سه رشته تور پهن می شود و شخص کوخه نشین با قرار گرفتن در این گودال و قرار دادن طعمه هایی زنده چون یاکریم، دلیجه( با پرهایی که برای جلب صید به پایش می بندند و به آن کشا گفته می شود)، موش کور ( که در زبان محلی به “جلبوس” معروف است) ، اقدام به جلب پرندگان شکاری نظیر بالابان و بحری و حتی دلیجه کرده و با روشی که دیگر جزو آداب و رسوم مردم این منطقه است، اقدام به صید پرنده می نمایند. البته پرندگان شکاری مانند عقاب دو برادر که در زبان محلی به اله معروف است، عقاب دشتی، سارگپه و برخی دلیجه هایی که صید می شوند، چون ارزش مالی کم تری دارند به عنوان غذای دلیجه های نگهبان ( دیده بان ) و به اصطلاح دلیجه دوری استفاده می شوند.

کوخه نشینی در اکثر استان های کشور از جمله بوشهر، خوزستان، هرمزگان، فارس، اصفهان، سمنان، گلستان، خراسان، مازندران، گیلان، آذربایجان و … با کمی تفاوت در روش رواج دارد و سال به سال مناطق گسترده تری از کشور را در برمیگیرد. به نظر می رسد به دو دلیل بیشترین آمار شکار پرندگان- به این شویه – مربوط به استان بوشهر است، اول آنکه مدت زمان حضور این پرندگان در اینجا بیشتر است و دیگر آنکه بوشهر دروازه خروج این پرندگان به صورت قاچاق به کشورهای حوزه خلیج فارس می باشد. این پرندگان توسط برخی ثروتمندان کشورهای عربی خریداری شده و بعد از آموزش وسیله ای برای تفریح و شکار هوبره و دیگر پرندگان و گاهی حیوانات کوچک قرار می گیرند.

جریمه شکار

از آنجا که به لحاظ حفظ اکوسیستم، این پرندگان بسیار مفید و باعث حفظ تعادل بقا در چرخه طبیعت هستند، بر اساس قوانین محیط زیست و معاهدات بین المللی، صید این پرندگان جرم محسوب می شود. بر اساس مصوبه شماره 260 شورایعالی حفاظت محیط زیست میزان ضرر و زیان شکار پرندگان شکاری از نوع شاهین و بالابان هر بهله 600 میلیون ریال تعیین شده و جریمه هر بهله دلیجه و هوبره 200 میلیون ریال است. متخلفان علاوه بر احکام قضایی صادره از طرف دادگستری ملزم به پرداخت جرایم متعلقه خواهند بود.

به نظر می رسد، این جریمه ها نتوانسته مانع کوخه نشینی باشد و لذا برای جلوگیری اصولی از این نوع صید باید فرهنگ سازی کرد. باید توجه داشت که صید این پرندگان و این نوع خاص شکار، از نسلی به نسل دیگر منتقل شده، تا جایی که تبدیل به فرهنگ شده و جزیی از آداب و رسوم مردم این منطقه شده است. حال به نظر شما چه کسی باید به این افراد محلی که شکار این پرندگان را منبع درآمد خود می دانند آموزش دهد؟ چه راهکاری برای مبارزه اصولی با این رویه صید ارائه شده است؟ آیا کسانی که دستگیر و جریمه می شوند، بعد از این مجازات دوباره به سراغ این کار نمی روند؟ این شکارچیان مطمئنا برای تفریح و سرگرمی این کار را نمی کنند، پس باید راه حلی را پیدا کرد که موجب تامین معاش آنها را فراهم آورد. چه بهتر که مفرح و سرگرم کننده هم باشد. در این صورت جایگزین های مناسبی ، مانند پرنده نگری را می شد به جای کوخه نشینی به آنها پیشنهاد داد. پرنده نگری که فقط یک قلم و کاغذ و یک دوربین می خواهد و بسیار لذت بخش است. از ایشان می توان به عنوان لیدر محلی تورهای پرنده نگری استفاده کرد. چون شناخت کافی از فصل مهاجرت، زیستگاه و حتی نوع پرندگان منطقه دارند. پرنده نگری امروزه در سراسر دنیا و حتی ایران طرفداران خاص خود را دارد که حاضر هستند، مثلا برای دیدن هوبره که در خطر انقراض است یا همین پرندگان شکاری و حتی دریایی کیلومتر ها راه را بپیمایند و به این سرزمین بیایند. بیاییم از امروز نگاه خود را به عنوان شکارچی یا صیاد به این پرندگان زیبا و افسانه ای تغییر دهیم.

منابع:

– تحقیقات میدانی مولف

1- سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان در صد سال پیش، محمد علی خان سدید السلطنه بندر عباسی(کبابی)، تصحیح احمد اقتداری، تهران: امیرکبیر، 1386

2- فرهنگ نامه بوشهر، دکتر سید جعفر حمیدی، بوشهر: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380