سرشماری پرندگان آبزی استان مازندران

در دی‌ماه ۱۴۰۴، اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران با همکاری انجمن حفاظت پرندگان آوای‌بوم، سرشماری جامع زمستانه پرندگان آبزی را در سطح استان و در چارچوب برنامه بین‌المللی سرشماری پرندگان آبزی (IWC) اجرا کرد.

هدف این پروژه، پایش نظام‌مند زیستگاه‌های کلیدی، بررسی وضعیت جمعیت و تنوع گونه‌ای پرندگان آبزی، و بهبود انسجام در پایش‌های بلندمدت در پهنه‌های ساحلی، تالابی و کشاورزی استان بود. در کنار این اهداف، این پروژه بستری برای آموزش میدانی، انتقال تجربه و تقویت همکاری میان نهادهای دولتی، کارشناسان و مشارکت‌کنندگان محلی فراهم کرد.

مقیاس پروژه
این سرشماری در ۳۶ سایت در سطح استان مازندران شامل سواحل، تالاب‌ها، دامگاه‌ها و آب‌بندان‌ها انجام شد.

در مجموع، ۵۴٬۸۸۹ فرد پرنده از ۱۱۲ گونه ثبت شد. از این تعداد، ۵۴٬۲۶۹ فرد از ۸۴ گونه مربوط به پرندگان آبزی بودند که بخش اصلی ترکیب جمعیتی را تشکیل می‌دهند. همچنین، ۱۳۷ پرنده شکاری از ۱۲ گونه و ۴۹۳ فرد از سایر پرندگان وابسته به زیستگاه‌های آبی از ۱۶ گونه ثبت شدند.

این سرشماری طی یک بازه ۱۰ روزه انجام شد و تصویری جامع از وضعیت زمستان‌گذرانی پرندگان آبزی در استان ارائه داد.

روش اجرا
این سرشماری مطابق با استانداردهای برنامه بین‌المللی IWC و با استفاده از ترکیبی از روش‌های پیمایشی با خودرو، پایش پیاده و شمارش‌های ایستگاهی انجام شد.

شناسایی و شمارش پرندگان با استفاده از دوربین دوچشمی و تلسکوپ صورت گرفت و در مناطق با تراکم بالا، برای افزایش دقت، شمارش همزمان توسط چند کارشناس انجام شد. تمامی مسیرها و نقاط شمارش با استفاده از GPS ثبت شدند تا امکان تکرارپذیری و مقایسه در پایش‌های آتی فراهم شود.

یافته‌های کلیدی
• بخش قابل توجهی از جمعیت پرندگان در تعداد محدودی از سایت‌های کلیدی، به‌ویژه تالاب میانکاله و مجموعه دامگاه‌ها، متمرکز بود.

• الگوی پراکنش پرندگان بیش از آنکه صرفاً تابع نوع زیستگاه باشد، تحت تأثیر میزان مزاحمت انسانی، سطح امنیت و محدودیت دسترسی شکل گرفته بود.

• سایت‌هایی با دسترسی محدود یا مزاحمت انسانی کمتر، به‌طور مداوم دارای تراکم بالاتر و تجمع پایدارتر پرندگان بودند.

• در بسیاری از آب‌بندان‌ها و سایت‌های تغییرکاربری‌یافته، کاهش کیفیت زیستگاه و فشارهای انسانی با کاهش تنوع و فراوانی گونه‌ای همراه بود.

• در نوار ساحلی، تفاوت‌های قابل توجهی در ترکیب گونه‌ای بین بخش‌های شرقی و غربی استان مشاهده شد.

برداشت‌ها
نتایج این سرشماری نشان می‌دهد که پراکنش پرندگان آبزی در استان مازندران تنها به شرایط اکولوژیک وابسته نیست، بلکه به‌شدت تحت تأثیر حضور انسان، الگوهای مزاحمت و نحوه دسترسی به زیستگاه‌ها قرار دارد.

به‌ویژه، مناطقی با دسترسی محدود یا حفاظت غیرمستقیم، به‌عنوان پناهگاه‌های مؤثر برای پرندگان عمل می‌کنند.

آموزش و مشارکت
یکی از بخش‌های مهم این پروژه، مشارکت فعال داوطلبان، پرنده‌نگران و کارشناسان محلی بود. این افراد در دوره‌های آموزشی و عملیات میدانی حضور داشتند و مهارت‌های عملی سرشماری پرندگان آبزی را فرا گرفتند.

اهمیت پروژه
این سرشماری یکی از جامع‌ترین داده‌های اخیر در خصوص وضعیت پرندگان آبزی استان مازندران را فراهم کرده است.

فراتر از داده‌های زیستی، نتایج این پروژه به بهبود ساختارهای پایش، پشتیبانی از تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، و تقویت پیوند میان داده‌های اکولوژیک و واقعیت‌های اجتماعی و مدیریتی در حفاظت از طبیعت کمک می‌کند.

قدردانی
انجمن حفاظت پرندگان آوای‌بوم از اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران و تمامی کارشناسان، محیط‌بانان و داوطلبانی که در برنامه‌ریزی و اجرای این پروژه نقش داشتند، صمیمانه قدردانی می‌کند.

همچنین از دکتر محمدرضا کنعانی، مدیرکل محترم حفاظت محیط زیست استان مازندران، که حمایت‌ها و هماهنگی‌های ایشان نقش کلیدی در تحقق این پروژه داشت، تشکر ویژه به عمل می‌آید.